Παγκόσμια επιδημιολογικά δεδομένα ελονοσίας (πηγή: Π.Ο.Υ.)
· Το 2016 συνέβησαν -κατ’ εκτίμηση- 216 εκατ. νέα κρούσματα ελονοσίας σε 91 χώρες και 445.000 θάνατοι από ελονοσία.
· Περίπου 90% των κρουσμάτων ελονοσίας και το 91% των θανάτων συνέβησαν στην Αφρικανική Περιοχή του Π.Ο.Υ.
· Περίπου 15 χώρες, όλες στην υπο-σαχάρια Αφρική εκτός από την Ινδία, συμβαίνει το 80% των κρουσμάτων ελονοσίας παγκοσμίως.
· Το 70% των θανάτων από ελονοσία συνέβησαν σε παιδιά κάτω των 5 ετών.
Η ελονοσία ενδημεί -με συνεχιζόμενη μετάδοση- σε 91 χώρες/περιοχές (Εικόνα 1). Αυτές οι περιοχές εντοπίζονται κυρίως στην υποσαχάρια Αφρική, στην Κεντρική και Νότια Αμερική, στη Νοτιο-Ανατολική Ασία, στη Μέση Ανατολή, και στο Δυτικό Ειρηνικό. Η ελονοσία ήταν ενδημική και σε αρκετές χώρες της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής έως τα μισά του 20ού αιώνα, εξαλείφθηκε όμως από αυτές, κατόπιν εντατικών προγραμμάτων ελέγχου.
Εικόνα 1. Χώρες με συνεχιζόμενη μετάδοση ελονοσίας, 2017 (πηγή: World malaria report, 2017, WHO)
Επιδημιολογικά δεδομένα ελονοσίας στην Ελλάδα
Η Ελλάδα θεωρείται «χώρα ελεύθερη ελονοσίας» από το 1974. Έκτοτε και μέχρι και το 2017 καταγράφονται πανελλαδικά ετησίως 20-110 εισαγόμενα κρούσματα ελονοσίας στην Ελλάδα, δηλαδή κρούσματα που προσβλήθηκαν/ εκτέθηκαν σε χώρα του εξωτερικού (επιστρέφοντες ταξιδιώτες ή μετανάστες από ενδημικές χώρες).
Η καταγραφή εισαγόμενων κρουσμάτων ελονοσίας, δηλαδή κρουσμάτων που προσβλήθηκαν/ εκτέθηκαν σε χώρα του εξωτερικού, είναι απολύτως αναμενόμενη, με την αύξηση των ταξιδιών και μετακινήσεων πληθυσμών παγκοσμίως, και παρατηρείται σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες. Ενδεικτικά, αναφέρουμε ότι στην ετήσια επιδημιολογική έκθεση του έτους 2015 του Ευρωπαϊκού Κέντρου Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC), αναφέρεται ότι το 2015 καταγράφηκαν πάνω από 6.000 κρούσματα ελονοσίας σε ευρωπαϊκές χώρες EU/EEA (https://ecdc.europa.eu/sites/portal/files/documents/AER_for_2015-malaria.pdf).
Επιπρόσθετα, την περίοδο 2009-2017 καταγράφηκαν κρούσματα ελονοσίας με ενδείξεις εγχώριας μετάδοσης (δηλαδή περιστατικά που δεν ανέφεραν ιστορικό ταξιδιού σε ενδημικές χώρες), σε διάφορες περιοχές της χώρας, τόσο σποραδικά όσο και σε συρροές. Οι περισσότερες περιοχές όπου καταγράφηκαν τα τελευταία έτη εγχώρια κρούσματα ελονοσίας είναι αγροτικές περιοχές, κοντά σε υγροτόπους, με μεγάλους πληθυσμούς ατόμων από ενδημικές χώρες.
Αναλυτικότερες πληροφορίες σχετικά με τα επιδημιολογικά δεδομένα ελονοσίας των τελευταίων ετών μπορείτε να βρείτε στις ετήσιες και έκτακτες εκθέσεις επιδημιολογικής επιτήρησης ελονοσίας.
Το ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ. ανέπτυξε ήδη από το 2012 και εφαρμόζει συστηματικά και αδιαλείπτως Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση της ελονοσίας, ενώ το καλοκαίρι του 2015 δημοσιεύθηκε το Σχέδιο Δράσης για την Αντιμετώπιση της Ελονοσίας «ΜΕΡΟΠΗ» του Υπουργείου Υγείας. Για την περίοδο 2018, το ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ. έχει ήδη εκπονήσει επικαιροποιημένο Σχέδιο Δράσης για την πρόληψη και αντιμετώπιση της ελονοσίας 2018 και έχει ήδη ξεκινήσει την εντατικοποίηση των δράσεων πρόληψης.
Βάσει αυτών των Σχεδίων, υλοποιούνται -σε πανελλαδικό επίπεδο- μία σειρά δράσεων για την αντιμετώπιση και πρόληψη της ελονοσίας, οι οποίες εφαρμόζονται τα τελευταία έτη, με τη συνεργασία πολλών φορέων σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, συστηματικά και εκτάκτως, κατόπιν εκτίμησης κινδύνου, οι οποίες -επιγραμματικά- περιλαμβάνουν:
1. Εκτίμηση κινδύνου
2. Ενίσχυση επιδημιολογικής επιτήρησης και παρέμβασης
3. Ενίσχυση εργαστηριακής διάγνωσης
4. Διαχείριση - Αντιμετώπιση κρουσμάτων
5. Ενημέρωση - επικοινωνία
6. Επιτήρηση και έλεγχος διαβιβαστών
7. Μέτρα για την ασφάλεια του αίματος στις «επηρεαζόμενες» από ελονοσία περιοχές (από το Εθνικό Κέντρο Αιμοδοσίας).
Συμπεράσματα
Όπως καταδεικνύουν τα πρόσφατα επιδημιολογικά δεδομένα, παρά την εξάλειψη της ελονοσίας από τη χώρα μας το 1974, το ενδεχόμενο επανεμφάνισης της νόσου είναι υπαρκτό σε συγκεκριμένες περιοχές της Ελλάδας, όπου συνδυάζεται η παρουσία ικανού πληθυσμού του κατάλληλου διαβιβαστή (ανωφελούς κουνουπιού) με την παρουσία ασθενών με ελονοσία που έρχονται από ενδημικές για την ελονοσία χώρες.
Μετά την πρόσφατη κορύφωση εγχώριας μετάδοσης της ελονοσίας το 2011-2012, ο αριθμός των καταγεγραμμένων κρουσμάτων με ενδείξεις εγχώριας μετάδοσης ακολούθησε πτωτική πορεία τα επόμενα έτη μέχρι και σήμερα, με την καταγραφή μόνο σποραδικών εγχώριων κρουσμάτων. Σε αυτό συνέβαλε μία σειρά επίπονων και δαπανηρών δράσεων δημόσιας υγείας και πρόληψης, τα οποία εφαρμόσθηκαν με τη συνεργασία πολλών φορέων σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, που συνεισέφεραν στην επιτυχή πρόληψη της επανεγκατάστασης της ελονοσίας στη χώρα.
Ωστόσο, σποραδικά εγχώρια κρούσματα ελονοσίας εξακολούθησαν να καταγράφονται μέχρι και το 2017 σε διάφορες περιοχές της χώρας, επισημαίνοντας την ανάγκη για συνεχιζόμενες δράσεις πρόληψης της νόσου, ως βασικής προτεραιότητας των αρχών δημόσιας υγείας.
Η έγκαιρη ανίχνευση και κατάλληλη θεραπεία των κρουσμάτων ελονοσίας σε συνδυασμό με την προστασία από τα κουνούπια και την έγκαιρη εφαρμογή κατάλληλων ολοκληρωμένων προγραμμάτων καταπολέμησης κουνουπιών αποτελούν τους βασικούς πυλώνες της στρατηγικής της Δημόσιας Υγείας για την αντιμετώπιση της ελονοσίας και την αποτροπή της περαιτέρω διασποράς και επανεγκατάστασης της νόσου στην Ελλάδα.